“ Laborat sane locus ille nonnullis difficultatibus et praeterea, ut dubitari nequit, laeuna, quam etiam in libris a Manuele adhibitis fuisse, ex ipsis eius correctionibus apparet. Quare, quum accuratius de eo disputandum sit, Aristidis verba, cum Manuelis correctionibus hic ad-scribam. Quae quum duplicis generis sint, eas, quibus loci sensus mutatur, ipsis Aristidis verbis minoribus litteris superscribam; quae vero nullius momenti sunt, eas una cum variis Aristidis codicum scripturis infra congeram. ”

“ Metrici autem, prout cuiusque syllabae longitudo ac brevitas fuerit, ita temporum spatia definiri, neque brevi breviorem aut longa longiorem, quam natura in syllabarum enuntiatione protulit, posse aliquam reperiri. Ad haec musici, qui temporum arbitrio syllabas committunt in rhythmicis modulationibus aut lyricis cantionibus, per circuitum longius c.rtentae pronuntiationis tam longis longiores, quam rursus per correptionem breviores brevibus proferunt. ”

“ Et haec eadem ratio est, atque ea, qua hodie quoque uti homines saepe animadvertimus, qui, quum sciant, quem sonum voce edere gravissimum possint, cantilenae primarium sonum, e melodiae natura facile repertum, canunt, et deinde ex eo, vel si nimis gravis sit, e superiore, si nimis acutus, ex inferiore eius octava, notis intervallis usque ad gra-vissimum suae vocis sonum descendentes facile inde intelligunt, quis fuerit ille cantilenae primarius sonus, unde modulando profecti sint. ”

“ Dorius igitur modus ea de causa integer cani posse ab Aristide dicitur, quia, quum gravissimus eius sonus in medio infimae, et acutissimus in medio supremae totius systematis octavae situs sit, totus inde huius modi ambitus mediam fere eius regionem tenet. Atque con-sentaneum sane est, ubi, inventis maiorum ambituum instrumentis, augeri extra fines hu-manae vocis systema coeptum est, in utramque partem versus id factum esse, ut totidem fere graviores modi, quot acutiores, utrimque adderentur. ”

“ Apparet, haec de virorum vocibus dicta esse, non modo quod scripta haec a viris sunt, sed etiam quod canendi artem apud veteres viri, quamquam non soli, prae ceteris tamen exercebant, velut in theatris et alibi. Iam inquiramus in voces viro-rum. Quorum maior pars duarum octavarum spatium modulando transire omnino nequit, nisi forte, qui vocem suam ita vexant, ut non e pectore sed e compressa superiore gut-turis parte acutiores sonos misere extorqueant, ii canere dicuntur. ”

“ Lydii enim modi, qui unus in hoc libello reperitur, ambitum inter hodiernos sonos A et a collocavi, ea de causa, ut quam proxime quidem ad eam tensionem accederem, quae Lydio modo videtur fuisse, simul tamen simplicissima notarum scriptura provide-rem, ne nimio praefixorum illorum signorum, quibus semitonio soni augentur et dimi-nuuntur ($ et b) lectorem fatigarem; quod nisi cavere voluissem, semitonio acutiora scripsissem omnia. ”

“ Quum vero septem octavae speciebus, supra hanc communem ecclesiae scalam descriptis, nomina a vetere ecclesia tributa in sinistro, recentiora in dextro margine apposuerim, facile intelliges, eo natam esse illam in usa nominum discrepantiam inter Graecos et recentiores musicos, quod non specierum Graecarum, sed modorum recentiorum nomina suis speciebus hi tribuerunt, eum tensionum ordinem, quo octa-vae species in unam diatonicam scalam coniunctae sese excipiunt, cum illo ordine confundentes, quo recentiores modi, in unam Hypodoriam speciem redacti, a gravissimo ad acutissimum adscendunt. ”

“ Etenim ceterorum quoque plagiorum duo, Hypolydius et Hypodorias, quum non solum in authentos suos, Lydium et Dorium, sed etiam in diapente acutiores Mixolydium et Phrygium transire, et aUlheoli inde fieri posseut, authentorum nomina a recentioribus musicis acceperunt. Itaque Ilypodorium, ubi aulhentus erat, eo nomine, quod apud veteres quoque Hypodoria species habebat, Aeolium, ct plagiura eius (Phrygium) Hypoaeolium ideo voca-bant ”

“ Atque de bis temporibus hic agi apparet, quuui singulis nolis singula signentur. At metrici, quum, neglecta musica ratione, syllabas tantum spectent, quae sane, per se spectatae, alio discrimine iuter se non differunt, quam quod aliae breves sunt, aliae longae, loogiora duplici tempora non agnoscunt. Contra musici et rhythmici agnoscunt, iique soli audiendi sunt, ubi non de metrorum schematis, sed de ea ratione agitur, qua veteres carmina cecinerint. Ita A r i s t ox e n u m maiora incomposita tempora statuisse ex his eius verbis apparet: Rhythm. ”

“ Ita authenti Dorii Hypodorius plagius est, Phrygii Hypophrygius, Lydii Hypolydius. Dorius vero, quum medium omnium locum tenens non solum authentus Hypodorii, sed etiam plagius Mixolydii esset, Hypomixolydius et ipse vocatus est, unde oclo veteris ecclesiae modi nati sunt, quos receutiores ad duodecim illos in dextro tabulae margine recensitos auxerunt. ”

“ Hae igitur constitutiones, si quis totas faciat acutiores vel in gravius totas remittat secundum supra-dictas diapason consonantiae species, efficiet modos septem, quorum nomina sunt haec: Hypodorius, Hypophrygius, Hypolydius, Dorius, Phrygius, Lydius, JJlizolydius. Cap. 15: — Sed quoniam hos modos diximus in speciebus diapason consonantiae reperiri, age eosdem in diatonico tantum genere describamus, ut, qui eorum ordo sit, 8ltb aspectum cadens, intelligentiam non moretur. ”

“ Deinde ita eos omnes diversis singularum linearum locis disposui, ut inter-valla inde nata in oculos caderent, quocirca toli tabulae series centesimarum chordae partium inde a nu-mero septuaginta ad numerum centum superscripta est, omissis tamen, quum pagulae spatium non sufficeret, iis, quae in supremum tetrachordi tonum cadunt. ”

“ Itaque ut ea, quae de veterum soliorum tensionibus disputata hic a me sunt, paucis complectar, e complurium argumentorum consensu, primum ex ambitu veterum carminum, deinde e sonorum litteris signandorum consuetudine, tum e modorum et octavae specierum mutua ratione, denique ex Aristidis et Ptolemaei de Dorii modi tensione testimoniis ap-paret, eam octavam, quae inter Lydii parypaten hypaton et triten diezeugmenon, sive inter Dorii hypaten meson et neten diezeugmenon sita est, hodiernis notis inter c et c ubique hic expressam, semitonio acutioribus inter cis et cis revera congruere. ”

“ Etenim ab omnibus supra laudatis scriptoribus prima octavae species ea vocatur, quae est inter hypaten bypaton et paramesen (A — h) , secunda inler c et c, et sic porro; vide figuram pag. 75. At quum haec a celeris discrepantia librariorum vitio nata esse nullo modo possit, nihil mutavi, sed lacunam in codd. p. et n. vacuo spatio in-dicatam explevi, quamvis haec sectioni 59 repugnent, ubi septem octavae species esse dicuntur. Similiter Boethius, postquam libro IV c. 13 septem attulit diapason species, cap. ”

“ Itaqne consentaneum est, has duas, quae nostris sensibus displicent, ne veteribus quidem probatas esse, qui, quum nulli systematis sono in-tervalla dialessaron et diapente simul deesse vellent, certe primarium eius sonum, ad quem, quasi ad fundamentum, melodiam semper reduci necesse est, neutro eorum carere passi sunt. Atque hoc indicatum quoque ab Aristoxeno vidctnr, qui regulae illi, quam modo exscripsi, haec statim addit pag. ”

“ Quum vero haec verba totorum Ari-stoxeni harmonicorum elementorum extrema fuisse vix possint, ea quoque, quae hic sectionibus 62 et 63 arcte cum antecedentibas cohaerentia scripta sunt, ex eiusdem Aristoxeni operis adhuc non servata parte desumpta esse veri simile est. Atque omnes illi scriptores de ordine specierum omnino inter se et cum scriptore hic edito consentiunt; neque quidquam offensionem hic movet, nisi quod, quae apud Eucli-dem pag. 14 de loco semitonii in secunda et tertia specie diatessaron intervalli leguntur, errore aut scri-ptoris aut librariorum commutata inter se sunt ”

“ Sextum nihilominus modum Lydium scxta species diapason exerit, cui trite hyperbolaeon est finis. Septimum quoque modum, Mixolydium, septima species dia-pason informat; eum paranete hyperbolaeon determinat. Quae Guido Aretinus, recentioribus sono-rom nominibus utens, hunc in modum expressit, Gerbert. script. eccles. tom. II, pag. 56: Ilorum primus Hypodorius cantatur ab A in a; secundus Hypophrygius ab B in ; tertius Hypolydius a C in c; quartus Hypomixolydius a D in d; Dorius item authenticus a D in d; Phrygius ab E in e; Lydius ab F in f ”

“ Quaxj, ut ab Omnibus omnis generis et aetatis hominibus commode una cani possint, intervallum diapason non multa transire debent, sed, qirfim feminarum et puero-
rum /voces spectantur, intra nostrum c et es, quum virorum, intra eosdem inferioris octavae sonos contineri. Hoc igitur est non singulorum, sed totius hominum univer-sitatis commune vocis spatium. Neque facile alii limites huic spatio constitui poterunt. Namque ubi canentem in ecclesia multitudinem infra sonum c descendere is coegerit, qui instrumento cantum dirigit, vox nonnullos canentium iam incipiet deficere ”

“ Hypoionium, Hypophrygius vero, qui in diapente, quippe quo intervallo careat, trans-ire nequit, authenti nomen non accepit, neque Lydius plagii, quum in diatessaron ascendere non posset.
Tabula modorum Graecorum et ecclesiae Christianae.
29. Haec musices definitio et similis sect. 12 desumptae 8ant ex Aristide, pag. 5, lin. ult., seqq., neque tamen omnino ad verbum. 2vvTtlvovau TCQOS; ti÷ xaraoxevijv est tendens ad moderandos mores. ”

“ Credat for-tasse aliquis, eas illis modis, quum inter se coniungerentur, tensiones tribntas fuisse, quibus supra descripti a me sunt pag. 37, ut, Lydio inter sonos c et c sito, Phrygius inter d et d, et Dorius inter e et c contineretar. Cui haec tria obstant: primum, quod ab omnibus scriptoribus Dorius gravior dicitur esse Phrygio, Phrygius gravior Lydio; cfr. Aristid. pag. 25, Bacchius pag. 12, alii; deinde, ubi quis Lydio modo inter c et c cantato, Dorium inter e et e cecinerit, auditoribus non Dorius esse, sed idem Lydius, a decimo scalae sono ad tertium descendens videbitar. ”

“ Atque cetera sane Pylhagoraeorum genera omnia superparticulares rationes tenent, uno Eratosthenis diatono excepto, quod veterem illam Pylbagoraeam tetrachordi divisionem servat. Sed quum intervalli diatessaron ratio, quae est 4 : 3, multifariam in ternas superparticulares rationes dividi posset, multae eiusmodi divisiones a Pytha-goraeis tentatac ante Aristoxeni tempora sine dubio sunt, ut ex una Archytae, a Ptolemaeo servata (Eratosthenes enim et Didymus post Christum natum vixeruDt) intelligitur, qtfae mirum quantum ab-horret a priscis Pythagoraeis rationibus. ”

“ Contra Pythagoraei, quum consonantium intervallorum rationes aut multiplices (noUrtnÀr. (alovç;) aut superparti-culares (inifioQtovi.;) debere esse contenderent, intervallum octavae cum quarta, cuius ratio 3 : 8 sane est superpartiens (inifitQijg) , et quaecunque illo una vel pluribus octavis maiora sunt, ex eorum numero eiece-runt. Quam sententiam refutavit Ptolemaeus libr. 1, cap. 7. Itaque intra unius quidem octavae ambitum eadem tria consona intervalla ab omnibus agnoscuntur, diatessaron et diapente et diapason, vocata ab hoc scriptore 'l:ela iXaxioTa ov/iqxova diatn^fiaxa. ”

“ Atque locus, qui cuique sono tribuendus fere est, parvula nota ( j) numero superscripta indicatur. Qui vero numeri inler has notas scripti reperiuntur, in Ari-stoxenianis coloribus, quippe qui toni partibus exprimantur, fracti sunt, et toni partes indicant, ut 3, similes; contra in Pyth agoraeorum generibus et Ptolemaei coloribus, quorum intervalla chordarum rationibus constituunlur, bini sunt et illas rationes exprimuntj velut 9 : 8, 46 : 45 et ceteri. Quas ternas cuiusque generis vel coloris rationes, ubi multiplicando composueris, rationem diatessaron intervalli = 4:3 ubiquc reperies. ”

“ Haec igitur illa est octava, in qua Ptolemaeus iu (pi?.o/ (6oo) g versari dicit vocem humanam; ubi vero universo suo duarum octavarum ambitu vox utitur, Dorium modum canit intra sonos Fis et fis, qui ca ipsa de causa omnium aptissimus videri debebat, quo, xara &kaiv adhibito, sonorum tensiones per se spectatae indicarentur.
Praeterea, quae de Dorii modi tensione disputata hic sunt, probantur Aristidis Quintiliani loco pag. 24. Quem Manuel Brycnnius, quum non intellexisset, ut alienum ab Aristide sensum ex eo eliceret, corruptum reddidit libro I, c. 8. ”

“ Parisiensis No. 2458, chartaceus, maximae formae, scriptus anno 1544 a Petro quodam, ut in fine indicatum est; hunc signabo littera P. Folia huius codicis, numeris non signata, haec continent: Aristidem Quintilianum, — hanc anonymi scriptionem de musica, — Bacchii senioris introductionem artis musicae, editam a Meibomio, — alte-ram Bacchii introductionem, quam infra exhibebo, — epigramma in Bacchium et Dio-nysium, quod edidit Meibomius in praefatione ad Bacchium, — hymnos in CaIIiopen, Apollinem, Nemesin. ”

“ Sed tum, ut recte monuit Wallisius, sono-rum stantium unus (aut hypate meson aut hypale hypaton) maneret planeta vacuus; accedit, quod, quum Venus Ttjq ailtputtxfjq, Iupiter "irjq qXiazrjs uiQtosojq esse dicantur, eodem intervallo (diatessaron) , quo Iupi-ter a sole distat, lunam quoque a Venere distare consentaneum est, id quod praeterea verbis xacd TUVTU indicari videtur, quae nescio an in xaiu ruind mutanda sint. ”

“ Itaqae, quum in hoc scriptore non de Pythagoraeorum sed de ceterorum usa agatur, in vulgari duarom octavarum systemate sex sunt consonantiae, utdocent Bacchius pag.3, Euclides pag. 13, et h!cscriptor sect. 74; novem vero in toto omnium modorum systemate, sive quindecim modos cum recenlioribos statuas, unde ambitus trium octavarum et unius toni eFficitur, sive cum Aristoxeno et Euclide tredecim, trium octavaram spatium comprehendentes. ”