“ Un homme, fort illustre dans son temps par ses vertus et par son rare savoir, ouvre le dixieme siecle, pour notre histoire locale; c'est Remi d'Auxerre. On ne sait pas au juste le lieu de sa naissance; l'abbe Lebeuf pense que ce grand homme recut le jour a Auxerre, ou dans les environs. Remi n'a guère laisse que des travaux sur l'Ecriture-Sainte et la theologie, et quelques traités scientifiques qui ne sauraient avoir place dans notre collection ”

“ Una subest miseris ratio servata salutis, Si se dignetur gladiis opponere praesul. Legatis haec summa fuit. Quid nunc quoque, Sancte, Quid facturus eris? Si te subducere tentes, Nosti quid capto sit viscera claudere fratri; Sive juvare velis, terrent quam multa volentem ? Rex ferus, horrendae rabies incognitagentis, Et lingua et mores, lorvaeque protervia frontis; Tum quod perpetui defessum mole laboris Destituant tenues ineuntem grandia vires. Fide Deo; fratema feret dilectio palmam; Posse dabit, qui velle dedit; res ardua quanquam, Concedet justis laevo mox numine votis. ”

“ In eodem anno, mortuo Rainardo, abbate Sancti-Petri-Vivi, successit ei donnus Ingo, abbas Sancti-Martini Mathiacensis, et Sancti-Germani Parisiensis, consanguineus etiam regis.
Rainardus autem, comes, fugiens de civitate, sicut jam dictum est, pervenit ad Odonem, comitem. Colligentes igitur ambo exercitum construxerunt castrum, Monsteriolum nomine, super Sequanae fluvium. Dedit autem idem Rainardus Odoni, comiti, illud castrum in beneficio, quod fuit in scandalum magnum regi et reginae, et archiepiscopo. Erat enim ex Sancti-Stephani beneficio. ”

“ Regressi a facie urbis, perlustrantesque confinia ejus pagi, Parisius pervenerunt, ubi manebat, eo tempore, execrabilis plebs paganorum, recolens nefanda simulacra idolorum. Ubi quosdam baplizantes viros, et christiana lege ferventer erudientes, pervenerunt ad quemdam pagi vicum, qui vocatur Christoilus, in quo horificum erat et execrabile templum degens et paganorum infinita gentilitas. Per plura itaque verborum affamina, duos recte viros nobilissimos, Agoadum et Glibertum, cum aliis multis convertentes, illud quod ibi eral templum usque ad nichilum festinanter destruxerunt. ”

“ Elle aura à montrer, comme l'ont montre partout ces beaux premiers siècles de l'Eglise, des esprits divinement convaincus, des volontés parfaites et des hommes d'une énergie invincible. Un écrivain doit être heureux d'avoir à peindre de tels caractères, et une ville peut être fière, ce nous semble, d'avoir recu et de professer la doctrine de ces athlètes formés à l'image du Christ. ”

“ Est, domina, in monasterio Sancti Pelri, sanctus Savinianus, primus metropolitane urbis Senonum archiepiscopus, qui, per martyrii triumphum, una cum sociis pervenit ad celestis regni bravium. Hujus martyris si devota mente adieris presenliam, id quod promisit absque dilatione noveris te consecuturam. At illa, de tanti viri consilio gaudens effecta, citissime una cum filio expeciit Sancti Petri limina, et diutissime lacryrnas fundens ante corpus beati martyris, totisque viribus se committens ejus fidei, gaudens remeavit ad propria, de visitatione tanti patroni confortata. ”

“ Quo miraculo famuli attoniti, ignorantes quid presagii preferret, signaculo crucis se muniunt, et Deo sanctoque Saviniano, pavefacti corde, se committunt. Stella vero in loco quo venerat paululum sustitit, et, retrogrado cursu, ad locum unde venerat, in unius hore spatio, iterum rediit. Quam pene usque ad terciam vigiliam noctis contemplantes, eam inter cetera sidera implere cursum solitum viderunt ovantes, et inter se quid demonstraret conferentes, quibus animo ocurrit quod ceptum iter prospero gressu peragerent, et demum, voti compotes, conoite ad domum redirent. ”

“ Quidam autem miles, Frodo nomine, compaciens ruinae coenobii illius, postulavit ab ipso archiepiscopo dari thesaurum Sancti-Petri filio suo Frodoni. Factus autem thesaurarius, accepit illud tale ornamentum quod invenit, et cartas ipsius coenobii, detulitque omnia in domum suam, in civitatem. Fecit autem non cupiditate retinendi, sed causa servandi. Iste vero Frodo, filius Frodonis, factus archidiaconus, dedit, ad stipendia monachorum Sancti-Petri, villam suam, Arceam nomine, in diebus donni Rainardi, abbatis, et donni Leoterici, archiepiscopi, ex cujus beneficio esse videbatur. ”

“ Domum eliam meam, unde haec sunt, eam libi demonstrabo. Moxque eam per visum Selebiam adducens, universique loci situm, ecclesiam, monachos etiam in choro psallentes, ccemeterium, quod arboribus nuceis consitum, aperte demonstrans : Haec, inquit, domus mea; ii monachi: horum fraternitatem, post finem tibi valde necessariam, die crastina ne obliviscaris expetere: clerico etiam, qui pro reliquis ad populum loquitur, ex mea parte hoc dicito, quod nisi se a dissolutione levitateque compescat, infra annum, pudendam inobedientiae suae perferet ultionem. ”

“ Cette question s'eclaircira peut-etre par la description et la comparaison que nous allons faire des deux manuscrits actuellement existants et du texte imprime, et par les renseignements dont nous les ferons suivre.
Manuscrit d'Auxerre. — Cest un volume in-quarto, couverture en bois ; velin, raye au poingon, à longues lignes; cent trente-huit feuillets non pagines, si l'on ne compte pas le premier qui parait n'avoir été mis là que pour servir de garde. L'ecriture est la minuscule du commencement du XIIe siecle. ”

“ Tunc temporis, preerat cenobio beatorum apostolorum Petri et Pauli abbas Sanson, comptor divine honestatis et amator sacre religionis. Is sane conturbatus objecte pressura calamitatis, humilimam fratrum convocat contionem, ut queatab eis salubre consilium experiri. Demum horum omnium commune consilium, visumque est utile cunctis, quatinus sanctorum martirum corpora Saviniani videlicet et Potentiani, Altini, atque Eodaldi, cum ceteris sanctorum corporibus et reliquiarum pignoribus, cum maximo honoris augmento, in ecclesia ejusdem abbatie propria, infra muros urbis constructa, transferrentur. ”

“ IXe SIECLE. HERIC 233
hiemalis rigoris totum sustinere coegit horrorem. Namque, manibus a tergo ligatis, pedibusque per medium parietem compedum et catenarum artatione constrictis, duplicem miseram perferre fecit cruciatum; cum brumalis scilicet tempestatis incommodo nexuum et catenarum flebilem afllictionem. Unde totis visceribus ad clementem Germanum illa conversa, eo devotius quo et opportunius adjutorium illius postulabat. Nec mora; manibus et pedibus divina virtute vinculis absolutis, ad ecclesiam, nocte media, cum fratres matutinos hymnos cantassent, incolumis et laeta pervenit. ”

“ Is languidus in devolionis arcelevatus, votum vovens, se sancti Germani moenia, si convaleret, expetiturum cum oblatione promisit. Lichino demum se metiens, antequam hora praeteriit, divino quodam melioratus antidoto, vomitu totum, quod eum infecerat, virus ejecit: sicque peste valetudinis tolius elicita, infra diem tertium pristinae restitulus sospitali, votum suum deinde persolvens, ad ecclesiam nostram usque pervenit, et quae circa se facta fuerant, nobis seriatim exposuit. ”

“ Dilectus filius noster Erbertus, abbas Sancti-Petri-Vivi Senonensis, conqueritur quod tam ipsum quam monasterium sibi commissum, aecclesias et aecclesiarum suarum probos gravibus exactionibus, contra episcopalis officii mansuetudinem, inquietes. Unde mandamus tibi ut tam ipsum quam monasterium suum in debita pace et quiete remittas, nichilque, praeter consuetudinem praedecessorum tuorum, ab eo vel ab aecclesiarum suarum presbyteris exigere, ant extorquere praesumas. ”

“ Abbas Sanch-Petri, monasterii Senonensis, conquestus est apud nos de inobedientia et rebellione Mauriacensis decani et fautorum ejus. Quod graviter ferentes, utpote de Romanae ecclesiae filio, vobis mandamus et praecipimus, ut ab Ecclesia sancta hoc tantum submoveatis dedecus, ne filios contumaces in pertinatia sua esse sinatis; sed ad abbatis obedientiam in praesenliarum venire cogatis. ”

“ Quod cum in anno praenotato cum histrionum et saltantium lasciva jactantia, universo eos vulgo prosequente, fecissent; monachi cujusdam famulum, qui ad festivitatem venerat, intra ecclesiam daemonium arripuit, et in terram projecit. Tanta protinus miser vexatus insania, tanto furore repletus ut, si sineretur, semetipsum suis dentibus mordicus discerpsisset. Verum astantium populorum vi et virtute cohibilus, cum manibus diutius teneri bene non posset, quodam extentus et ligatus in assere, coram altari deponitur; beati Germani clementiae commendatur, funibus usquequaque ligatus. ”

“ Mortuo Frotmundo, Senonum comite, et sepulto in capitulo Sancti-Eraclii, successit ei Rainardus, filius ejus, nequissimus, qui persecutionem intulit ecclesiis Christi, et Leoterico, archiepiscopo, in tantum ut etiam, quod dicere et audire horribile est, quando ille divinum officium celebrans, vultumque dans populo salutabat, ille, vultum avertens in posterioribus suis, ei pacem offerebat : nonnunquam in faciem ejus spuebat, homines ejus interficiebat, eumque modis omnibus injuriabat. ”

“ Certissime eminet hunc beatissimi Patris nostri meritis reservatum. Igitur cum ad Kalendarum Octobrium solemnitatem publicis orbis terrarum gaudiis celebrandam, numerosa populorum fluxisset ex more congeries, is quoque enisu quo potuit, conventui interesse curavit; non tam receptandae sospitatis, ut ipse post fatebatur, obtentu, quam ut collata coeuntium stipe juvaretur. Verum artifex humanitatis Deus, cui familiare est non rogantibus quoque gratis multa praestare, unius expensa miraculi et diei gloriam, et misero, quam desperaverat, contulit medicinam. ”

“ Sternitur infelix, animis marcentibus, hostis, Seque super, vastas non tantum incumbere rupes, Quin etiam metuit superum convexa polorum. Quod restat, solumque putant superesse saluti, Committunt pedibus trepidse commercia vitae. Non haec sufficiunt celeres ad munia plantae ; Et quamquam volucres plaudant fugientibus alae. Omnia pigra putant, nec sunt fugientibus alae : Fundunt arma procul, gaudentes corpora tantum Subduxisse neci; consumptos flumine plures Accipimus; cuicumque leve est incumbere leto, Dummodo contingat duras impune sequentum Evasisse manus. ”

“ Defuncto autem Archengerio, abbate Sancti-Petri, et sepulto in eodem coenobio, successit ei Otbertus. Post haec, mense Maio, feria sexta, pluit sanguis super operarios. Ipso annos mense Septembri, Hludovicus, rex, totum tempus vitae suae plenum ducens angustiarum, diem clausit extremum, sepultusque est Remis, in aecclesia Sancti-Remigii. Sequenti quoque mense, II Idus Novembris, Hlotarius, jam juvenis, filius ejus, unctus est in regem, Remis, et Hugo-Magnus factus est dux Francorum. Secundo autem anno post haec, mense Augusti, obsedit supradictus Hugo Pictavis civitatem, sed nichil ei profuit. ”

“ Sed post mortem non visitaret, nisi et mortuus viveret. Vivit, inquam, mortuus, qui mortuos suscitaverat vivus. Mortuus consecravit nobis diem hodiernum, qui (si rite a nobis veneratur) obiinebit aelernum. Vide igitur, quam optime de nobis est meritus, quibus tantopere voluit esse patronus. Cui cum vos debitae venerationis cultum impenditis, usuram vobis multiplicem fructuoso foenore preeparatis; quoniam per praesentiam sacri ejus corporis plus accipitis quam praestatis. De cujus gloria quia nihil dignum dicere possumus, jam nunc ad eum et voces, et vota vertamus ”

“ Ego, Berengarius, corde credo et ore confiteor panem et vinum quee in altari ponuntur per mysterium sacree oralionis et verba nostri Redemptoris substantialiter converli in veram et propiam ac unificatricem carnem et sanguinem Domini hostri Jhesu-Christi, et post consecrationem esse verum corpus Christi quod natum est de Virgine et pro salute mundi oblatum in cruce pependit, et quod sedet addexteram Patris,et verum sanguinem Christi, quide ejus latere fusus est, non tantum per signum et virtutem sacramenti, sed in proprielate naturee et veritate substantiae. ”

“ Obedire oportet Deo magis quam hominibus. Respondit ei dux : Sugestionis nostre sententiam et precipue Senonicae civitatis sublimium imperia, nolite respuere conflictatione improba, sed diis immortalibus reddite quamtocius libamina, ne forte seve exterminationis excidia sustineatis, per cuncta corporum vestrorum membra. Presul sanctissimus respondit: Ad poenas et supplicia mortis transitorie pervolabimus efficaciter, pro Salvatoris ac magistri nostri fidelitate, qui nobis inde prestabit coronam salutis perpetue. Dux dixit: Tu, ergo, Victorine, quiddicis? ”

“ Hic castelli vestri fama, vestraeque dilectionis adipiscendae gratia commotus, per me assequi desiderat quod animi sui voluntas expostulat. Huic igitur in auctoribus, in philosophis, in artium diversis operibus, in grammaticae artis executione praecipuo, necnon etiam paginae divinae non prorsus, ut aiunt, ignaro, et quod omnium condimenlum est, morali gravitate haud inexperto. Ut ergo castelli vestri regimen, omni impeditionis causa procul amota, hoc anno futuro ei concedatis, apud vos vestrosque clericos precibus impetrare Iaboro. ”

“ Hic, properante die, Theodechildis jacet. Cui frater, genitor, conjunx, anus, atque priores
Culmina succiduo regius ordo fuit. Orphanus, exul, egens, viduae, nudaeque jacentes
Matrem escam, tegmen hic sepelisse dolent. Unica res placuit tumulo mercedis opimae
Antea cuncta dedit quam peteretur opem. Occultans sua dona suis neu forte vetarent.
Sed quae clausa dedit, judice teste, docet. Templorum Domini cultrix pia munere praebens,
Hoc proprium reputans quicquid habebat inops. Una mori sors est et terrae reddere terram
Foelix cui meritis stat sine fine dies. ”

“ Si ergo consideremus hoc perparvum mirabile, valemus intelligere, si provisor noster magnificus, Germanus, hanc inutilem arbusculam conservabat illaesam a putidis dentibus hoedorum; quanta provisione et cum quanta diligentia conservat et custodit protegendo omnem suam familiam utriusque ordinis,qui ejus fideliter custodiendo conservant bona sine fraude malignitatis. Tria ergo bona opera est hic operata beati Germani virtus apostolica : silva restituitur perdita ; carum reformatur, ut dictum est, contritum; altare conspicitur caelesti igne illuminatum. ”

“ Sicque sanctorum meritis homo liberatus, omnem in momento vultus etanimi ferocitatem abjecit, et, velut agnus mansuetissimus, caput declinans, oculorum palpebras in soporem deflexit. Insequenti die, post missae majoris evangelium, sanum illum et incolumem cum signorum pulsatione, et festivo Te Dominum laudamus suscepimus, Dominum in donis suis, et Germanum sanctissimum in omnibus operibus suis benedicentes, qui de ecclesia sua curam se habere maximam tot virtutum et miraculorum signis tam frequenter ostendit. ”