“ Interim hostes obclamantes adveniunt: sagittando, jaculando, cominus feriendo ipsos acerrime infestabant, nullaque requies fatigatis dabatur. Martis campus incanduerat, nam utrinque totis viribus certabatur; itaque multum diei processerat, cum etiam tum belli eventus in incerto erat. Deinde Hugo, dato signo, a sinistra ac dextra hostes invadit, quorum qui firmioribus animis fuerant, obvii suis resistendo sauciabantur, neque hostibus contra feriendi aut conserendi manum copia erat. Denique labore et æstu omnibus languidis, amisso loco, Albericus et sui fusi fugatique sunt. ”

“ Cum autem turbati essent, cecidit secunda ; plus mirantibus et stupentibus, cecidit tertia. Denique consul festinus, cultioribus vestimentis indutus, una cum uxore de supercilio montis descendit et in ecclesia Beati Martini, quæ prope ipsum fontem erat, missam in honore sanctæ Trinitatis canere fecit. Hoc ipsum etiam quod viderat episcopis, abbatibus et aliis religiosissimis narrabat viris, et super hoc quid acturus foret quaerebat. ”

“ Difficile est crimen non prodere vultu (1) .
« Domine, inquiunt, factum est utimperasti. Quid nobis locus est? » Quo dicto, sese timore agente, ultra quam liceret locutos, timentes pariter et silentes, dum vellent occultari, prodebant : hinc enim eos arguebat conscientia, qua nullus testis crudelior; hinc amor, imo fervor justitiæ, quem in comite sentiebant, pœnis addicebat. His taliter affectis, quo (2) consul, diu multumque secum deliberans, tandem vultum erigens terrificum, dixit ad eos : « Quid opus judicibus est?
Ipsi de vobis ferte sententiam. » ”

“ Supplicius, oppido suo bene munito et Willelmo Lineriarum domino germano consobrino suo tradito, ipse et frater suus Calvimonti et Montricardo cum multis amicorum suorum manebant. Gosfridus consul, cui magno nihil erat magnum, cum exercitu suo Laudiaco venit ibique, mediante Hugone archiepiscopo, pax utrinque efficitur.
Enim vero Supplicius, opibus et deliciis affiuens, arrogantius solito motus, dominos suos, comitem scilicet Blesis et Andegavis, sæpe offendebat ; vicinos vero satrap as turbare, attentare et in terris eorum non cessabat incursare. ”

“ Consul animosus descendit. Tunc eorum corpora sudore et cruore liquentia conspiceres, cum manus manibus, pedes pedibus, corpora corporibus impingebant. Ad ultimum vero, rupta lorica Bertholdi, extis ejus fusis, ille præliator fortissimus Gosfridus Grisa Tunica victor exstitit. Franci Christo gratias egerunt diemque illum solemnem duxerunt Deoque dignam immolaverunt laudem; Theutonici cum duce suo Edelthedo confusi
ad propria redierunt. ”

“ Ingelgerius vero consul in graves infirmitates cadens, videlicet focositatem, phthisim et hydropisim, non diu supervixit, sed subito et insperate nocte in lecto suo inventus est suffocatus ab infirmitate. Quod multi audientes et graviter ferentes, dominam Adelam comitissam mulctatione viri sui et falso adulterio impetebant; maxime quidam præfectus eorum, nomine Guntrannus, parens Ingelgerii. Quamobrem rex denominato die in curia Landonensis Castri, cum sapientioribus regni et baronibus Gastinensis pagi, ad tam enormen ventilandam causam advenit. ”

“ Qui ubi primum adolevit, pollens viribus et ingenio decoraque facie, non se luxui neque inertiæ corrumpendum dedit; sed equitando plurima præclara faciebat et minimum ipse de se loquebatur: quibus actibus suis omnibus veliementissime carus, hostibus vero terrori habebatur. Sed iste Normannis resistendo multas præclaras pugnas perfecit : a quibus ad ultimum captus et occisus, lucem juvenis amisit.
Necnon Fulco Rufus habuit et tertium, juniorem prædictorum, de quo post loquemur. ”

“ Erat quidam Landonensis Castri sive Gastinensis pagi consul, nomine Gaufredus, qui diu absque herede masculo vixit, solam filiam unicam habens, nomine Adelam, quam regi prædicto Lodovico cum omni consulatu in tutelam reliquit. Habebat autem tunc temporis rex paranimphum sive camberlanum, nomine Ingelgerium, corpore pulchrum, moribus strenuum et in omnibus sagacissimum; qui tamen filius vavassoris patris supradictæ puellæ (2) fuerat. ”

“ Cohors Ambaziensium peditum, in nemore latitans, ante horum maximam aciem venit, et licet fugiens hostibus præda oneratis pavendo occurrit, omnia quæ gerebant abstulit, et ex ipsis fere ducentis captis, Ambaziaco ligatos adducunt. Minatur comes improbus, et præcepit ne Supplicius filiique sui, donec omnes capti solvantur, comedant; quos omnes Agnes, uxor Supplicii, timore et stupore perterrita, absque consilio indiscrete reddidit. Blesis trepidum antea sollicitumque de belli eventu lætitias agere, de Theobaudo fama præclara erat. ”

“ Sane multa præclara et laudanda in eo fuere : militari gloria suramus, fortuna par et industria, civilibus armis et studiis liberalibus deditus, affector justi amoris, in amicos egregius; nec vero in oculis solummodo extraneorum magnus, sed intus inter suos domique praestantior cæteris erat. Sermo illius jocundus præceptaque admirabilia et amabilia. In causis agendis maximus, notitiaque antiquitatis nimia; et quia litteratus, non solum domestica sed etiam extranea bella et facta omnium in memoria tenebat. ”

“ Insecuti sunt eos fugientes. Illi dumtaxat evaserunt qui effugere quo quo modo potuerunt. Multos capiunt Turonenses, sed Andegavi quos poterant cursu praevenire illis nullæ dabantur induciae : alios lanceis transfodiebant, alios gladiis jugulabant, in commune nulli parcebant ; et quoniam prædictum oppidum aliquatenus ab ipsis distabat, qui fatigati remanebant aut capiebantur aut in mortem ruebant. Dies itaque illa Pictavensibus nimium fuit adversa; fuit enim dies tribulationis et dispersionis, dies mortis et confusionis : cum vinculis, quos ad hostes suos ligandos advexerant, ligati sunt. ”

“ Siquidem ipso anno quo terram de manu consulis suscepit, consilio Hugonis de Malhafelone et Theobaldi filii ejus, guerram movens, quidquid a Brioleto usque Andegavis, a Sabolio et Susa usque Cenomannis, ferro et igne aggrediendo, depopulatus est. Sed quia præfatus Robertus collactaneus consulis fuerat et cum eo altus et nutritus familiariter vixerat, diu siluit, nolens familiarem suum impugnare, illud Tullii sæpe replicans : « Nihil est turpius quam cum eo gerere bellum cum quo familiariter vixeris. » ”

“ Interea comes Fulco Archembaudo Bresis oppidum suum reddidit, quod tunc Hugo totum, excepta domo motæ, succenderat. Postquam Archembaudus oppidum suum accepit, Hugonem cum suis copiis in terram inimicorum, inter Haiam et Sanctam Mauram, causa prædandi, conduxit : quod Albericus comperiens, coadunatis militibus, adjuncto etiam sibi prætore de Luchis, cum omnibus copiis peditum Hugoni obvius processit, existimans hostes siti et lassitudine deficere et armis diffidere : maxima namque planities ultra Endriam sita, quæ antiquo vocabulo Campania dicitur, eos nimis fatigaverat. ”

“ Postea vero Ludovicus, filius Karoli Calvi, vicecomitatum Aurelianensem et præfecturam Turonorum et dimidium Andegavis comitatum ei in casamento donavit; ultra Meduanam alter comes habebatur. Rursus Adelardus et Raymo, ambo germani fratres, Turonensium et Andegavensium pontifices, neptem suam, Aelendim nomine, cum alodiis suis, scilicet Ambazio, Busenciaco et Castellione, ei in conjugium copularunt. Qui post gravia bella insignesque victorias concessit in fatum, sepultusque est in ecclesia Beati Martini Castri Novi. ”

“ Nam juris amicus, custos pacis, hostium debellator, quod plurimum in principe nitet, oppressorum benignus auxiliator est; sed vae nobis, domine, qui eo nesciente multos hostes patimur, hoc ipso utique graviores quo occultiores : domestico enim hoste nihil vel promptius ad lædendum vel difficilius ad cavendum, et hii præcipue quibus nec audemus resistere nec effugere prævalemus ! » - « Et posset, inquit comes, dominus noster vel istorum hostium reprimere sententiam vel ipsos deturbare? » Et ille : « Posset utique, domine mi, quippe sub obtentu obsequii ipsius hæc omnia mala operantur. » ”

“ Verum est : Pater non portabit iniquitatem filii nec filius iniquitatem patris (2) . Hinc est quod, mortuo Fulcone Richin, filius ejus Fulco, vias patris et matris suæ deserens, honestam vitam deducens, prudenter terram suam rexit. Qui ab Helia, Cenomannensi comite, unicam filiam suam, quam Martellus frater suus, licet sibi promissam, non nupserat, dari sibi cum Cenomannico consulatu impetravit; sicque Cenomannicus et Andegavensis consulatus conjunctus esse disnoscitur. ”

“ Tertius Merovechus, quartus Ghildericus, quintus Clodoveus, rex magnus catholicusque, qui anno decimo regni sui Britones ab oppido Blesis qui ripas Ligeris inter Turonim et Aurelianim impugnabant, nemoribusque occultantes viatores interimebant, cum sibi a Saxonia revertenti ostensum esset, festinus descendit, Britonibus fugatis et peremptis Blesim delevit. Paulo tamen altius in competentiori loco castrum illud restauravit, suosque ibidem posuit, eodemque nomine vocavit, illud nempe diligens, ut pote quod multum pulchrum fecerat, nimis exaltavit; qui viginti annis post regnavit. ”

“ Circa id tempestatis mortuo Tertullo in Francia, filius ejus, nomine Ingelgerius, hereditates ipsius possidens remansit, sub Karolo Calvo tamen generatus; Namque Tertullus nobilem duxerat uxorem ducis Burgundiæ filiam (3) , nomine Petronillam, quæ hunc puerum peperit. Hic itaque, prædicto Lodovico præsente, miles efficitur : qui juvenis alacer; miles optimus, patris virtutem non solum sequiparans sed etiam superans, beneficia ampliora adquisivit, facta fortiora et audaciora manu sua gessit. ”

“ Fulco proceres suos Turonis confabulandi gratia convocat, maxime Supplicium heri et nudiustertius, ut sibi contra Stephanum auxiliaretur aggressus est, sed res ilia ad nullum effectum processit, quoniam Supplicius absque causa cum domino suo Stephano disceptare nolebat, et sacramentum Stephano factum palam Fulconi coram omnibus prætendebat, quod prævaricari nullatenus volebat ; sed tamen utrisque pacem debitam tenere cupiens, servitium decens utrisque facere non denegabat. Quamobrem comes dolo, ibidem habito consilio, Supplicium cap ere disposuit. ”

“ Vos igitur consules et viri consulares, meminisse namque decet vestræ virtutis et nobilitatis, hodie probitates vestras numerosas in cacumen florentissimum extollite, et, patrum imitatores, filiis vestris splendorem sempiternum relinquite! Assiduitas infortuniorum incentivum fiet illis ad fugiendum : jam siquidem, nec fallor, eos advenisse pœnitet ; jam de fuga meditantur, si locorum asperitas admittat. Cum ergo nec illis confligere,
nec confugere sit possibile, quid aliud egerunt nisi quod vobis, Dei nutu, et se et impedimenta sua obtulerunt ? ”

“ « Bene, ait, fecistis, domine, veniendo, ut cum sacerdote vestro hodie reficiatis. » Et comes ait: « Nec votum domini et patris respuo, nec tamen voto valeo parere, tanta mecum militia congregata, sed postulationem unam postulaturus adveni. » Et præsul : « Vestrum est, ait, non petere, sed jubere. Edicite tamen quod placet; nullam prorsus patiemini repulsam, » Et comes : « Pro amore, inquit, illius qui hodie natus est nobis, et filius datus est nobis, date mihi unam præbendam in ista ecclesia. » ”

“ Demum ubi consul eo pervenit, licet invidiæ animo ardebat, cognitis hominibus Hugonis acres ad pugnam ex co pia rerum, statuit sibi nihil agendum, sed cum eo in colloquio verba facit : « Juvenem te amisso patre sine opibus video, idcirco amicitia mea opportunior tibi certamine est. Ego, humanarum rerum memor, scio quod in omni certamine qui opulentior est, etiam si accipit injuriam, tamen quia plus potest injuriam facere videtur. » Itaque comes hominio accepto a Hugone, eoque cum Haimerico de Currone et Roberto de Avessiaco concordato, omnibus Ambaziensibus pacificatis, recessit. ”

“ Temporibus eisdem, Willelmus, filius Roberti ex concubina, dux Normannorum, omnem militiæ valetudinem quam invenire potuit in arma commovens, regnum Anglorum, quod jure hereditario reclamabat, Haroldo tunc Angliæ imperante, invadere parabat ; ad quem cum ex diversis regionibus optimi milites et bellicosi gregatim convenientes , inter eos etiam Gosfridus de Calvo Monte, filius Gelduini, qui neptam suam Dionisiam Supplicio Lisoii filio matrimonio copulaverat, venit. ”

“ Nam ipse audax, patiens erat inediæ, algoris et vigiliæ; sed tamen ardens in cupiditatibus, parum subdolus, varius cujuslibet rei simulator ac dissimulator exstitit. Contra etiam istum pleraque nobilitas invidia æstuabat, et quasi pollui consulatum credebat si eum novus homo, quamvis esset egregius, adeptus totum foret. Sed licet diu disturbarent, ubi periculum Normannorum atque Britonum omnia turbantium advenit, invidia at que superbia postfuere : nam semper complures bonis invident, malos et inertes extollunt, nova optant, odio mutari plura turba atque seditionibus nituntur. ”

“ Illi de munitione viriliter se defendebant, et auxilium a domino suo Fulcone per internuntios sæpe petebant: Fulco comes et Herbertus, congregato exercitu Andegavorum et Cenomannorum, ad auxilium suorum festinabant. Fulco autem, comperto quod castrum Salmurense omni defensore vacuum reperire poterat, mutato consilio, cum omni exercitu suo ex improviso ad Salmurium venit, castrum intravit, turrim et omnes munitiones, nullo defendente, cepit, et eas ut suas optime munivit; quo munito, exercitum suum ante Kainonem ducens, Vigennæ fluvio ponte de navibus facto transmeato, Montem Basonis obsedit. ”